Bitwa pod Lidzbarkiem 10.6.1807

Bitwa napoleońska 10 czerwca 1807

• 
  Litografia Bartholomä Herdera
• 
  Czarni Husarzy
• 
  Wpis "Heilsberg" na Łuku Triumfalnym w Paryżu

Bitwa pod Lidzbarkiem Warmińskim (Heilsberg) miała miejsce 10 czerwca 1807 roku podczas wojny IV koalicji antynapoleońskiej. Była to jedna z największych bitew napoleońskich na ziemiach dzisiejszej Polski, poprzedzająca decydujące starcie pod Frydlandem (14 czerwca 1807).

Tło i przebieg wydarzeń prowadzących do bitwy

Po bitwie pod Pruską Iławą (7–8 lutego 1807) armia rosyjsko-pruska pod dowództwem generała Levin Augusta von Bennigsena wycofała się na pozycje zimowe w rejonie Heilsberga (Lidzbarka Warmińskiego). Miasto, położone strategicznie nad rzeką Łyną (Alle), stało się ważnym węzłem komunikacyjnym i magazynem zaopatrzenia. Rosjanie i Prusacy umocnili je systemem szańców i redut, zwłaszcza od strony południowo-zachodniej, gdzie spodziewano się francuskiego ataku. Na tym pagórkowatym terenie szańce, reduty i wały obronne rozprzestrzenione były od drogi do Guttstadt (Dobrego Miasta), przez drogę w kierunku Wosseden (Nowosady) do odcinka drogi do Wormditt (Ornety) i dalej na północ w stronę Großendorfer See (Jezioro Wielochowskie), które do dziś dnia można rozpoznać. Dokładne położenie fortyfikacji i rozmieszczenie wojsk odczytać można na Litografii Bartholomä Herdera "Schlacht bei Heilsberg : den 10ten Juni 1807 : zwischen den Franszosen unter Napoleon und den Russen unter General Beningsen". Landesbibliothek Oldenburg, 2021. ID: urn:nbn:de:gbv:45:1-502684

Po kapitulacji Gdańska (24/25 maja 1807) Napoleon mógł skoncentrować siły do letniej ofensywy. Bennigsen próbował uprzedzić Francuzów, ale jego działania nie przyniosły rozstrzygnięcia. Rosyjsko-pruskie wojska wycofały się ponownie na ufortyfikowane pozycje pod Heilsbergiem. Napoleon ruszył z siłami liczącymi około 56 000 żołnierzy, dowodzonymi m.in. przez marszałków Joachima Murata (kawaleria), Nicolasa Soulta, Jeana Lannesa i innych. Francuzi podchodzili od południa i zachodu.

Rozmieszczenie wojsk i przebieg bitwy

Rosjanie (wsparci przez Prusaków) dysponowali około 90 000 żołnierzy. Ich pozycje obronne rozciągały się na obu brzegach Łyny. Kluczowe umocnienia (reduty i szańce) znajdowały się na wzniesieniach południowo-zachodnich i zachodnich, chroniąc podejścia do miasta. Na lewym brzegu Łyny rozmieszczono m.in. dywizje pod dowództwem generałów Kamienskiego, Tuczkowa, Golicyna i innych; na prawym – siły pod wielkim księciem Konstantym Pawłowiczem, z awangardą Bagrationa. Kawaleria i rezerwy były gotowe do kontrataków.

Bitwa rozegrała się głównie na przedpolach Lidzbarka, w rejonie między Großendorfer See a Neuhof (dzisiejsze okolice Lidzbarka, m.in. Lawden/Lauda, Bobrownik, Kraszewo). Francuski atak rozpoczął się po południu. Kawaleria Murata uderzyła na awangardę Bagrationa, ale Rosjanie bronili się zaciekle. Walki koncentrowały się wokół redut, zwłaszcza Schanze 2. Francuzi kilkakrotnie zdobywali umocnienia, ale Rosjanie (wsparci m.in. przez pruskich ułanów i czarnych huzarów) odbijali je kontratakami.

Znaczącą rolę odegrała pruska kawaleria, w tym czarni huzarzy (Prittwitz-Husaren / 1. Leib-Husaren-Regiment Nr. 1). Dwie szwadrony huzarów przebiły się przez francuskie karée 55. pułku piechoty i zdobyły orła (sztandar), co stało się legendarnym epizodem.

Wieczorem Napoleon zaangażował dodatkowe siły (w tym gwardię), ale ataki nie przyniosły przełamania. Bennigsen (chory) przekazał dowodzenie Gortschakowowi. Bitwa zakończyła się o zmroku; obie strony poniosły ciężkie straty, ale Rosjanie utrzymali pozycje.

Straty

- Francuzi: około 1 398 zabitych, 10 359 rannych, 864 jeńców (razem ok. 12 621).

- Rosjanie i Prusacy: szacunkowo 2 000–3 000 zabitych i 5 000–6 000 rannych (razem 7 000–8 000, bez jeńców).

Bitwa była taktycznym sukcesem obrońców, ale strategicznym zwycięstwem Francuzów – Rosjanie musieli się wycofać, co otworzyło Napoleonowi drogę do zwycięstwa pod Frydlandem. Była ona wyjątkowo krwawa, szczególnie dla Francuzów, którzy ponosili ciężkie straty podczas powtarzających się szturmów na rosyjskie reduty i szańce.

Dane te pochodzą z raportów wojskowych i opracowań historycznych; drobne rozbieżności wynikają z ówczesnych metod ewidencji strat.

Napoleon wjechał do miasta i obejrzeł je, nie nocował jednak w Lidzbarku z obawy o możliwe akty zemsty.

Bitwa pod Heilsbergiem w kulturze i sztuce

Pomnik Husara w centrum Lidzbarka Warmińskiego

Pomnik (Husaren-Reiterstandbild) upamiętniał bohaterstwo pruskich czarnych huzarów w bitwie pod Heilsbergiem, szczególnie zdobycie francuskiego orła. Został odsłonięty 18 sierpnia 1913 roku w centrum miasta (na miejscu spalonego w 1865 roku ratusza) przez generała Augusta von Mackensena. Autorem był prof. Victor Heinrich Seifert. Przedstawiał on husara na koniu w dynamicznej pozie, trzymającego zdobytą francuską flagę (z Preußischem Adlerem na szczycie). Rzeźba odlana z brązu z dział zdobytych w wojnie 1870/71. Całość miała ok. 10 m wysokości, otoczona była ogrodzeniem i kwietnikiem.

Legenda o powrocie jeźdźca z informacją o wygranej nawiązuje do epizodu, w którym husarzy przełamali francuskie linie i zdobyli sztandar, co symbolizowało lokalny sukces mimo ogólnego wycofania się aliantów. Pomnik zniszczono w 1945 roku po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną; dziś w tym miejscu jest zieleń.

Od lat dziewięćdziesiątych polska Ludność wspomina

„Heilsberg” na Łuku Triumfalnym w Paryżu

Nazwa „Heilsberg” (obok Pułtuska, Ostrołęki i Gdańska) została wyryta na Arc de Triomphe jako jedna z bitew kampanii 1806–1807. Napoleon i jego następcy upamiętniali w ten sposób zwycięstwa lub znaczące starcia Wielkiej Armii, nawet jeśli nie zakończyły się one całkowitym triumfem (jak pod Heilsbergiem). Inskrypcja podkreśla militarne osiągnięcia Francji na tym teatrze działań.

Bitwa pod Lidzbarkiem Warmińskim pozostaje symbolem zaciętej walki w kampanii wschodniopruskiej 1807 roku, ilustrując determinację obu stron przed finałem pod Frydlandem i Tylżą.

"Heilsberg" w powiesci Honoré de Balzaca "Le Colonel Chabert" (1832)

Hyacinthe Chabert zostaje pod Preußisch Eylau (dziś Bagrationowsk w obwodzie kaliningradzkim) ciężko ranny. Uznany za umarłego zostaje pochowany, wydobywa się jednak z grobu i traci pamięć. Znaleziony przez Prusów i Rosjan zostaje oddany pod opiekę medyczną w lazarecie znajdującym się w Lidzbarskim zamku. Tam wraca do zdrowia. Po zakończeniu wojny wraca do Paryża, który nie jest już tym, czym dla niego był wcześniej. Jak tysiące innych francuskich szlachciców wraca z wojny jako psychicznie złamany i biedny człowiek, dla którego nie ma już miejsca w szykownym świecie stolicy. Balzac napisał tę powieść jako obraz zepsucia nowej burżuazji, skoncentrowanej na pieniądzach i balach, podczas gdy bohaterowie wojny tracili dla ojczyzny zdrowie, życie i majątek.

Obrazy

• Anton Hoffmann: Bitwa pod Lidzbarkiem Warminskim. Muzeum Warmii i Mazur, oddział w Lidzbarku Warmińskim (zamek). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bitwa_pod_Lidzbarkiem_Warminskim,_Anton_Hoffmann.jpg

• Édouard Detaille, 1892: Portrait du général Espagne à la bataille d'Heilsberg en 1807 (pl.: Portret generała Espagna podczas bitwy pod Heilsbergiem w 1807 roku). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:General_Espagne_Detaille.jpg

• Joseph Nicolas Jouy, 1837: Peinture de la Bataille d'Heilsberg (pl.: Obraz bitwy pod Heilsbergiem). Zbiory zamku Versailles.

• Richard Knötel, 1896: Der Ehrentag der schwarzen Husaren bei Heilsberg in Ostpreußen (pl.: Dzień chwały czarnych Husarów koło Heilsbergu w Prusach Wschodnich). Die Königin Luise in 50 Bildern für Jung und Alt von C. Röchling, R. Knötel und W. Friedrich / Röchling C[arl]; Knötel, R[ichard]; Friedrich, W[oldemar].Berlin : Paul Kittel, [1896].