April 25, 2017, Tuesday, 114

XIVw

Z Lidzbark.org

Chronologia
  • 12.08.1308 - Nadanie praw miejskich przez biskupa Eberharda z Nysy (na prawe kulmińskim)
  • 1311 - Lidzbarczanie bronią miasta przed litewskim księciem Witem
  • ok 1320 - Lidzbark otrzymuje herb miejski (baranek z pastorałem na zielowyn wzgórzu z niebieskim tłem)
  • 1350 - Biskup Jan z Miśni rozpoczyna budowę zamku murowanego i przenosi rezydencję biskupów warmińskich do Lidzbarka (gdzie pozostaje do 1795)
  • 1357 - Zakończenie budowy murów miejskich (powstaje Wysoka Brama)
  • 1360 - Lidzbark posiada wodociąg doprowadzający wodę z pobliskiego wgórza Eckharta przez most zwany rurowym
  • ok. 1390 Budowa kościoła farny św. apostołów Piotra i Pawła zostaje zakończona (trójnawowy bez apsydy)

Akt lokacji miasta Lidzbarka Warmińskiego 12.08.1308[edytuj]

12.08.1308 Frombork.

In nomine Domini amen Nos Johannes dei gracia Episcopus Warmiensis, Scire volumus, vniueros ad quos presens scriptum peruenerit, Quod ob certas causas infrascriptas , de consensu venerabilis Capituli nostri, litteras super fundacione et locatione Ciuitatis nostre Heilsberg confectas, per Wilkonem scultetum ibidem nobis propter hoc traditas, et assignatas, destrui, et presentes fieri mandauimus, ad memoriam futurorum quarum tenor est.

In nomine Domini amen Ad perpetuam rei memoriam nouerint vniuersi, presentem paginam inspecturi, Quod Nos Eberhardus dei gracia Warmiensis Ecclesie Episcopus, nostri Capituli communi accedente consilio, et consensu, pro profectu et vtilis statu nostre Eccliesie, ut crescat, et per continua proficiat incrementa, cupientes salubriter prouidere, fidemque katholicam per locactionem fidelium ampliari, discreto viro Johannj de Colonia suisque heredibus, ac legittimis successoribus, Centum quadraginta Manos in Heilsberg, ex utraque parte fluuij Alne prout ipsos sibi mensurari fecimus, cum omni vtilitate et vsufructu, exceptis lucis terre, auro videlicet et argento, et quolibet metallo, pro Ciuitate ibidem facienda, Jure Culmensi perpetuo contulimus possidendos, Excipimus tamen ab hijs mansis Sex mansos, in dotem Ecclesie parochialis assignatos, necnon vnum pro fundo Ciuitatis, Curjis et Ortis et viginti Mansos pro pascuis Ciuitatis, Quos Mansos Incolis Ciuitatis omnino liberos conferimus et donamus, Habebit nihilominus idem Jo. ac sui legitimi successores, racione locacionis, de Centum, et Trdecim Mansis, decimum mansum omnino liberum, reddens censum de reliquis sub hac forma, Damns cnim Ciuitati et ipsius incolis, a festo Beau Martini per vnius annj decursum, a solucione census omnimodam libertatem, proxime nunc venturo, anno vero secundo completo, in eodem festo (medium) fertonem, In tercio in dicto termino vnum fertonem, Quarto similiter reuoluto, de quolibet Manso, in festo prenótato mediam marcam denariorum vsualium, (et sic deinceps singulis annis, census nomine nobis soluant, Sic quod huiusmodi census mediam marcam denariorum vsualium) quomodolibet non transcendat, Hoc adiecto, quod de qualibet area integra intra septa Ciuitatis pro Curijs deputata, in recognicionem dominij et Juris Culmensis sex Culmcnses denarios eciam annis singulis nobis soluent, Sane cum perutile sit modum locacionis lucidius explicare, Johanni locatori predicto suisque legittimis successoribus perpetuo conferimus Judicia minora, quatuor solidos non excedencia, et terciam (partem), maioris Judicij tam de Theutonicis quam Pruthenis, sic tamen, quod excessus et forefacta pruthenorum, nostre Ecclesie Aduocatus judicet, et nichilominus idem Jo. et sui lgittimi successores, tercium denarium inde tollant medietalemque nostri molendinj sub Castro siti, eciani si in alium locum transpositum fuerit, ita, ut tam ad presens, quam in posterum, in edificando, reedificando, emendando, et omnia que ad Molendinum spectant, per dimidium impendant, et omnem vsufructum per dimidium molendino percipiant de eodem.

Pieczęć kapituły warmińskiej
Pieczęć biskupa Eberharda z Nysy

Et ut argumento rei pateat manifesto, quod nos predictam Ciuitatem Heilsberg, et incolas ipsius, omni prosequi volumus cum affectu, eidem Ciuitati forum liberum, in die Sabbati habendum Et de Maccellis Carnium, panis, pellificum, Sutorum, Institorum, Camerarum et omnium vtilitatum, quas inibi facere poterint, pro emendacione Ciuitatis terciam partem donamus, data secunda locatori, et nobis, et Ecclesie nostre terciam reseruamus Excepta duntaxat Stuba Balneari, quam Jo. ac suis heredibus libere concedimus, et donamus, Insuper concedimus quod Ciues Ciuitatis eiusdem tantum pro suis mensis in aqua Alna prout ipsorum limites, et granicie protenduntur, et in lacu, qui wlgariter Ridos dicitur, piscandi liberam habeant facultatem, Et ut hec nostra collacio ac locacio, pro vtilitate Ecclesie nostre warmiensis facta, firma et inuiolabilis perseueret, presenten super hoc literam conscribi, et nostro, ас nostri Sigillo Capituli fecimus roborari, Testes vero huius sunt dominj Heinricus prepositus Hermannus decanus, Heinricus Custos Bertholdus Scolasticus, Petrus in Redyno, Jordanus in Kirsburg, Jo. in Hollandia plebani Canonici Ecclesie Warmiensis, necnon dominj Jo. in Brunsberg, Petrus in frowemburg, Heynemannus in Heilsberg plebani, Otto de Russen Her. Scriptor, Theodericus venter Conradus de Borow Arnoldus de Nisa, Wilhelmus Scultetus in Wormedith, et alij quamplurimi fidedigni. Datum in Ecclesia nostra kathedrali Anno domini MCCC VIII. secundo Idus Augusti Indiccione sexta.

wg. Carl Peter Woelky, Johann Martin Saage, Historischer Verein für Ermland (wyd.): Codex diplomaticus Warmiensis, oder, Regesten und Urkunden zur Geschichte ... tom 3,

Po Polsku[edytuj]

W Imię Pańskie, Amen. Niech ci wszyscy, do których dotrze to pismo, przyjmą do wiadomości, że my, Eberhard, z bożej łaski biskup kościoła warmińskiego za radą i powszechną zgodą naszej kapituły, pragnąc skutecznie zapewnić naszemu kościołowi rozwój i pomyślność, aby wzrastał i stale przynosił owoce, w celu rozkrzewienia wiary katolickiej przez nadzielanie naszych wiernych ziemią, nadaliśmy roztropnemu mężowi Janowi z Kolonii, jego dziedzicom i prawnym następcom 140 łanów w Lidzbarku, po obu stronach rzeki Łyny, tak jak sami poleciliśmy mu je wymierzyć. Otrzymał je w pełne używanie razem ze wszystkimi płynącymi zeń korzyściami i przychodami, oprócz bogactw mineralnych ziemi: złota, srebra i wszelkich metali. Nadaliśmy na wieczne posiadanie, na prawie chełmińskim, w celu założenia tam miasta. Z tego areału wyłączyliśmy 6 łanów na uposażenie kościoła parafialnego, 1 łan pod zabudowę i na ogrody dla mieszczan. Ponadto dajemy jako zupełnie wolne od świadczeń 20 łanów z przeznaczeniem ich na pastwiska miejskie. Z pozostałych 113 łanów wymieniony Jan i jego prawni następcy wezmą z tytułu lokacji miasta co dziesiąty łan jako zupełnie wolny od obciążeń. Z pozostałych należy uiścić czynsz według następujących zasad:

Przez jeden najbliższy rok poczynając od dnia św. Marcina (11. XI) miasto i jego mieszkańcy będą wolni od płacenia czynszu, po upływie roku drugiego wpłacą od łanu po pół wiardunku, po upływie trzeciego roku wpłacą po wiardunku, potem zaś tj. po upływie czwartego roku i wszystkich następnych uiszczą po pół grzywny obiegowej monety od łanu i nie więcej. Ponadto od każdej całej parceli przeznaczonej pod zabudowę domów w obrębie obwarowań miejskich każdy z posiadaczy co roku wniesie opłatę w wysokości 6 denarów chełmińskich tytułem uznania władzy zwierzchniej biskupa i prawa chełmińskiego. Uważamy za sprawę konieczną bliżej określić pewne dalsze okoliczności związane z lokowanym miastem.

Mianowicie wymieniony Jan i jego prawni następcy otrzymują na stałe opłaty pobierane w ramach sprawowania tzw. sądów mniejszych, gdzie przedmiot sporu oszacowany jest do 4 solidów, wezmą też trzecią część opłat od sądów większych sprawowanych nad ludnością tak niemiecką jak i pruską. Występki popełnione przez ludność pruską będzie sądził wójt naszego kościoła, ale i w tym przypadku Jan i jego następcy wezmą trzecią część opłat sądowych. Do niego i jego następców należy też połowa młynu przyzamkowego, nawet wtedy gdyby ten młyn został usytuowany na innym miejscu, z tym jednakże zastrzeżeniem, że biorąc połowę dochodów z młyna, pokryją też w połowie wszelkie koszta jego budowy, naprawy czy modernizacji.

Pragnąc temuż miastu Lidzbarkowi i jego mieszkańcom okazać dowody naszej szczególnej sympatii, pozwalamy na swobodne odbywanie targów w każdą sobotę. Od jatek mięsnych, a także od wszelkich urządzonych w mieście punktów sprzedaży chleba, skór, wyrobów szewskich, galanterii, itp. pobierane podatki będą dzielona na trzy równe części, z których pierwszą przeznaczamy na potrzeby miasta, drugą podzieli z nami zasadźca miasta, trzecią zaś zastrzegamy dla naszego kościoła. Wyjątek stanowi łaźnia miejska, którą w całości przekazujemy i darowujemy na bezpłatne posiadanie Janowi i jego spadkobiercom. Mieszkańcy miasta na użytek własnego stołu mogą łowić ryby w rzece Łynie w obrębie posesji miejskich, a także w jeziorze zwanym popularnie Ridos. (Wielochowskie)

Aby to nasze nadanie i lokacja przedsięwzięte dla pożytku naszego kościoła zachowało niewzruszoną moc, poleciliśmy je spisać w tym oto dokumencie i uwierzytelnić je przez zamieszczenie pieczęci naszej i kapituły naszej.

Świadkami wydarzenia byli: pan Henryk prepozyt kapituły fromborskiej, Herman dziekan, Henryk kustosz, Bertold scholastyk, ponadto trzej kanonicy tejże kapituły: Piotr zarazem proboszcz Radzynia, Jordan proboszcz Dzierzgonia, Jan proboszcz Pasłęka, ponadto Jan proboszcz Braniewa, Piotr proboszcz Fromborka, Heinemann proboszcz Lidzbarka, a także Otto z Rusi, pisarz Hieronim, Teodor Wenter, Konrad z Borowa, Arnold z Nysy, sołtys ornecki Wilhelm i wielu innych wiarygodnych świadków.

Dan przy naszym kościele katedralnym Roku Pańskiego 1308 dnia 12 sierpnia.

Tłumaczenie w/g prof. dr. Alojzego Szorca.


Najważnejsze i najciekawsze...[edytuj]

  • Na założenie miasta Biskup przekazuje 140 łanów (de. Hufen; 1 Hufe = ok. 16,7 ha.) na prawo i lewo rzeki Łyny na prawie chełmińskim. (Należy do nich obszar miasta, las miejski nad Symsarną tzw. "Serpentyny" oraz pola uprawne koło Wielochowa i Markajm.)
  • Lokator (zasadźca) Jan z Kolonii koło Brygi na Śwlązku (de Johannes von Köln bei Brieg) miasta może czerpać wszelkie kożyści - poza wydobywaniem metali.
  • Na obszar miasta wyznaczony został jeden łan! (Na uposarzenie kościoła parafialnego Św. Apostołów Piotra i Pawła - tzw. beneficja - 6 łanów.)
  • Ze stu łanów miasto opłacić miało co roku czynsz w dniu św. Marcina (11. listopad). A za teren zabudowany trybut dla biskupa.
  • Jan i jego potomkowie otrzymują prawo do sądownictwa nad ludnością pruską i niemiecką (jeżeli szacowana wartośc sporu jest niska) oraz otrzymują od każdej sprawy sądowej 1/3 opłat.
  • Jan z Kolonii otrzymuje też połowę młynu (druga należy do biskupa). Łaźnię miejską otrzymuje bezpłatnie. (Ta istnieje w Lidzbarku do XVIII. w.)
  • Miasto otrzymuje prawo do rynku w każdą sobotę. Podatki pobierane od handlu i rzemiosła dzielone są na trzy części: miejską, kościelną i zasadźczą (, którą ten dzieli z biskupem). (Jatki otaczały ratusz, chociaż wyroby powstawały nawet poza murami miejskimi - np. garbarze.)
  • Lidzbarcznom wolno było łowić ryby w Łynie i jeziorze Wielochowskim (nazwa pruska: Ridos), przy którym miasto posiadało pola uprawne i łąki. Nie wolno ich było jednka sprzedawać. (Rybacy, którzy mieli bronić miasta w wierzy obronnej nad Łyną koło byłej straży pożarnej, musieli płacić podatki.)

Życie w nowo powstałym mieście[edytuj]

Lidzbark nie był ubogim miastem. Został przez biskupa dobrze uposażony. Posiadał las (dziś tzw. "Serpentyny" nad Symsarną) skąd pobierano drewno na budowę. (Podatki w latach budowy były dosyć niskie i wzrastały z każdym rokiem.) Na 113 łanach można było uprawiać zborze lub wypasywać bydło. Ponieważ pola te były oddalone od miasta, poza jego murami w okolicach obecnego dworca (?) powstał folwark (de. "Altvorwerk"). Został on rozebrany dopiero pod koniec XVIII wieku. Cegły na budowę zamku, kościoła i murów obronnych były również lidzbarskim produktem: Lidzbarska cegielnia miejska istniała "za folwarkiem w stronę jeziora" - czyli tam, gdzie istnieją obecnie tzw. "glinianiki". Są one efektem pobierania gliny do wypiekania cegieł. Sama cegielnia istniała do 1813 roku, kiedy to wichura zniszczyła wszystkie zabudowania cegielni, a cegły na rozbudowę miasta pobierano z robieranych "zabytków" jak bram miejskich (np. "kościelna").

Pierwsi mieszkańcy miasta pochodzili - jak zakładający to miasto biskup oraz zasadźca (mąż siotrzenicy biskupa) - ze Ślązka. Pierwsi osadnicy Warmii i Mazur pochodzili z Lubeki i innych miast na pólnocy Niemiec. Ich gwarę nazywano niezbyt chlubnie "Käslauisch" (od "Käse" = ser). Gwarę pochodzących z okolic Wrocławia mieszkańców Lidzbarka nazywano "Breslauisch" (od "Breslau" = Wrocław). Drugą część stanowili Pusowie z obecnego Pilnika (de. Pilnigk - nazwa staropruskac lub "Neuvorwerk", "Neuhof"), o których dbali biskupi: "Synów Ziemi Pruskiej" szkolono w szkole zamkowej (na duchownych lub urzędników biskupich), nadano im ziemie znajdujące się miedzy zamkiem a Pilnikiem za pomoc militarną podczas oblężenia.

Budowa miasta trwała dosyć długo: Dopiero 1357 zakończono budowę fortyfikacji obronnych zwieńczona do dziś istniejącym barbakanem ("przed-bramą") zwanym "Wysoką bramą". Obok wysokiej bramy istniała brama "dobromiejska" zwana też "kościelną" oraz zamkowa. Zostały one jednak w XIX w. rozebrane. Poza nimi istniały dwie wieże obnonne (de. "Erker" = barbakany?): jedna na północy w zachowanej do dziś części murów obronnych (była miejscem służby / obrony miasta przez "Związek Strzelniczy" tzw. "Bractwo Corpus Christi") oraz druga między Wysoką Bramą a Bramą Kościelną, której fundamenty do dziś można odkryć nad byłym szaletem miejskim koło starej straży pożarnej nad Łyną (tutaj służyli rybacy). Istniała też ukryta mała furtka, z której korzystali biskupi, kiedy chcieli wejść do miasta. Był to most rurowy doprowadzający wodę źródlaną z pobliskiej góry Eckehardta do miasta (szczególnie do łaźni). Po stronie miasta istniała tam furtka prowadząca do obecnej ul. Reja (przejście to istnieje do dzisiaj na terenie klasztoru sióstr katarzynek i plebanii. Filar tego mostu jest widoczny do dzisiaj z mostu między ul. Reja a zamkiem.


Information icon.png Zobacz więcej w osobnym artykule: Zamek biskupów warmińskich

Miasto znajdowało się w ciasnym półkolu Łyny, budowę murowanego zamku rozpoczęto na przeciwległym brzegu w widłach Łyny i wpadającej do niej Symsarny. Budowę zamku rozpoczęto ok. 1350 roku. Kontynuowana była przez Hermana z Pragi i Henryka Sorboma. Jeszcze w XIV wybudowano ratusz, kościół i szpital. Pierwszy drewniany kościół wyświęcono w 1315 r. Już ok. 1390 r. pomyślano o budowie wodociągu, który działał do 1904 r.

1311 napadł na Warmię książe litewski Witold (?) (de. Witen), pustosząc nie przygotowaną na wojnę krainę. Lidzbarski zamek (jeszcze nie cały murowany - jak znamy go dziś) obronił się przed tym pogańskim plemieniem.



<<< XIII w. | XIV w. | XV w. >>>